Nang hi le ci'n bang na ci dia? #01

1991 kum in suahtakna a ngah thak gam in in nuclear warheads (thau lutang) 1400 bang a gam ua a dingin luahsuk hi. USA gam leh Russia (tua hun lai in USSR) in leitung bup ukzawh, depzawh na dingin nuclear galvan hoih leh tampen neih ding kum sawm lom (decades) bangzah hiam a kidem lai tak un, hih suahtakna a ngah thak ah gam lutangpi (President) pan in super power gamte bang lo in, a lamdang pi khat in na hong sem hi. Tua gam President in a luahsuk nuclear weapons (galvan) khempeuh kuamah sawlloh (voluntarily)in nutsiat – tawpsan (gave up) ding hong khensat tiuteu mawk hi.

1991 kum December 16 ni in Kazakhstan in USSR (tu hun in Russia) gam pan in suahtakna hong tangko khia hi. Nur Sultan Nazarbagev pen tua suahtakna ngah thak gam i President masa pen a hihi. A ma'n galvan hoih mahmah leh a thupi mahmah tampi luahsuk hi. Tua a luahsuk nuclear galvan teng pen a nei suak hi leh, Kazakhstan gam in leitungah nuclear galvan hau pen a numbat 4 na hi ding hi. Nuclear warhead bekbek 1400, SS-18 intercontinental ballistic missiles bekbek 104, strategic bombers bekbek pen 14 bang luahsuk a hih manin tua galvan teng kigawm pen Britain, France leh China gam (3) teng i nuclear galvan kigawm sangin tamzaw lai hi. (tua hun in). USA in nuclear warhead pen 8000 bang nei a, Russia (USSA- tua lai in) in 12,000 bang nei hi. (1991 lai in). Hih gamte in nuclear galvan a neihna dingin sum tampi bei in a bawl uh ahihi. A taktak in bel Kazakhstan in zong tua nuclear galvan nei, a thahat a kiciamteh gamte i nung zui in om suak thei lua zen hi.

A hi zongin, President Nazarbayev in nuclear galvan hangin mipi thuakna, supnate nakpi tak in tel sinsen hi. 1949-1989 kikal sungin USSR in tuhun a Kazakhstan gam Palatinsk nuclear galvan sinna mun ah thautang 456 bang lawnkhia, saikuang (detonated) uhhi. Nuclear galvan pan in a khu, a zung (radiation) hangin cancer natna piang, leitang teng gu suak, mi cingilo a piang (birth effects), khanggui kizom natna tampi piang sak hi. Cossack minam tampi, 200,000 val bang mai muat in muat sak hi. Tua teng khempeuh President Nazarbayev in mit tawh mu in, tel mahmah hi. Tua hangin nuclear galvan in bitna leh daihna, hoihna a piangsak ding saingin supna, siatna piang sak zaw hi ci'nmu hi. Tua teng hangin 1992 kum ciangin Kazakhstan gam in a mau i luahsuk nuclear galvan khempeuh nutsiat (surrender) dingin hong khensat hi. Hih thu a zak ciangin Washington (USA) in lamdang salua in a mit gau liang hi. Moscow (Russia) leuleu in zong, a hi takpi mah diam ci'n a mitsit khum hi.

1994 kum December 05, ni ciangin Kazakhstan gam in Budapest Memorandum a kici nuclear galvante nutsiatna ding thukimna lai letmat thuh takpi uhhi. Kazakhstan gam in a mau neih sa (tua hun lai in leitung ah nuclear galvai a hau #4 na) nuclear galvan khempeuh a nutsiatna pen thuh kikna ( in return) a mau gam i bitna, gam sung leitang kipna leh daihna pen USA, USSR (Russia), Britain te in vaipuak lak sak ding cih thukimna zong a hihi.

1995 kum ciangin Kazakhstan gam sunga om nuclear galvan khempeuh pen ki la khia ta hi. Tua nuclear galvante pen Russian (USSR) gam ah a vek in kipuak a, kisu sia hi. Kazakhstan gam pen nuclear galvan nei sa gam kimlai, a galvan khempeuh uh nusia in nuclear galvan siang gam hong suak hi.

Galvan neihna in bitna, daihna leh hoihna a piak loh lam a thei mite in galvan neihloh pen gual lelhna in sanglo uhhi. Galvan neihloh hangin gualzawhna om zaw thei hi.

 March 27, 2026