Thukhun (Law) pen lau kei ni

Kawlgam pan a khangkhia mikhat in, "thukhun ( laws), paizia leh sepzia ( rules and regulations) i muhdan pen uniform silh, thau tawi mite tawh kimu khawm pah a, kigap cipna leh lau huaina bangin kimu in, siatna lam kipatna lam in" ki mu hi. A hizongin gam khangto sa USA, UK cih bang gam pan a khangkhia mikhat in, tuate pen " zuih ding, mihingte a ding hoihna ding" in mu uh a, "hih pen paidan hi" ci thei uhhi. Midang tawh kikal a thu lai gen leh thu hoih ngahna dan in mu thei uhhi.
Zuihding thukhun (laws), paizia le sepzia ( rules and regulations) pen i muh dang kibang hetlo mawk hi. Thukhun, paizia le sepzia i bawl tak ciangin mikhat bek in vaihawmna hi thei nawnlo leh midangte tawh lungkihual (harmony) a nuntak khop theihna ding ngimna hi a, a tamzaw pen mihingte a dingin a hoihzaw ding ngimna hi pen hi. Mikhat leh khat kikal a kithu tuahlohna a om ciang a hi zongin, na sepna ah midangte zong gup tuam paih tuam neih lohna ding a hi zongin "thu laikim" thei pen ding a ngimna hi zaw hi.

Vaihawm zia nam nih

Tual Khan Suan
Kipawlna tuamtuam (organizations) leh biakna pawlpi ( churches) sungah vaihawm pawl i  vaipuakzia leh makaih zia pen nampi nih in kikhen theih hi. Lam khat pan in a tom in gen leng, mipi deihna tawh kitel khiat thawh ( election) pan ki minvawh makaite vaihawmna leh mi khat in a ma deih teng leh muan teng a seh thawh ( selection/dictatorship) ci'n kilom khawm thei hi. [ Vaihawmzia a dangdang tampi a om hangin hih a tung a nampi nihte pan a hong ka khia a hihi.]
Zomite nuntak khosak zonna leh vaihawmna sungah zong hih kivaihawmna nam nih mah kitam zat pen hi. A beisa hun a i pu le pate nuntakna, nek zonna, khuasung gamsung vaihawmnate i et kikciangin makai khat ( tua hun lai in Hausa/Lengpa kici thei) in a ma thu kuppih ding pen a mau mah in a tel uh a hihi. Kam hoih in gen leng, Makai/ Hausa pa in a thu kuppih ding pen a muan a suan teng a seh mi (selected members) a hihi. Makai / Haupa pen a sangpen panmun a om ( sovereign) a hih manin a mah pen ki lau, ki kihta mahmah hi. Thukhun leh thu khamte a ma deih bangbang in kibawl a hihi. A hi zongin, a mah bawl mah thukhun, thu khamte in a mah huamkhalo, awksak kha lo in, a mah pen thukhun, thukham tawh kipeng hi. Makai / Hausa pa'n a seppih, a thu kuppih ding a, a seh mite ( selected members) pen a deih kei leh tawpsak thei a hih manin a thu nial ngam ding hilo hi. A ma thu a manglo, a nialkalh om leh gawtna lianpi thuak in, Makai / Hausa pa a lungkim zawh kei leh thahna ciang dong thu pia thei hi.

21st Pinlong or Satahn Kikimna lam ah..


Kawlgam in gam ki-uk zia khel ding leh gam khantohna lam manawt ding ngimna tawh kum zabi lang (half century) bang khit ciang a mipi deih tel tawh kilam khia a kumpi sem, National League for Democracy (NLD) makaihna i gam suahtak a ngah ding hun a Pinlong thukimna tawh kibang khat (or) 21st century Pinlong khat bawl ding a hong tangko ciang in Kawlgam sung a teng minam neu khempeuh in ki thoi kholhna dingin kam kupna nei in khawmpi kibawl pah ngeingai hi. Gamsung ah thautawi a minam kipawlna pan a hi zongin, thautawilo minam nasem party tuamtuam te a hizongin 21st century Pinlong ciang a thu sun ding kiging khol tek hi. Kawlgam sungah minam a ding nasem khempeuh lam et penpen kongvang (opportunity) khat hong suak a hih manin tua mun ah minam khempeuh in gam kilam zia ding, gam kivai hawm zia ding lunggulhna leh muhna sun tek theih thupi mahmah hi. Hih 21st century pan in zong Kawlgam sungah minam khempeuh in a neih gam hauhsakna ( leisung sum piang leh sum bawl paii bawlna) khantohna ding leh gam sung ah kilemna taktak om in leitung gam dang leh minam dangte khantohna tawh kiton in kalsuan khop theihna ding kalbi ( step) khat zong a hih manin gah mahpha hong gah ding lam-etna tampi om hi.

Pawlpi sungah Zomi vai

Zomite pen minam neu khat a hih hangin Pasian hong piak thupha kisang a, leitung mong dong ah kizel in i biak Pasian i phat hi. Pasian thu sungah zong nuam sa kawmkawm in i minam hihna zong kimang ngilhlo in, i biakpiakna kipawlna Pawlpi min dingin zong i minam min man a hi "Zomi" cih a zang tangtang utte i hihi. Biakna pawlpi a makaih Sia/Siamahte leh pawlpi Upate in zong "Zomi" cih kammal zatpen Pasian thu tawh a kituahlohna ding zong bang mah mutuanlo a hih manin, hoih sain kisang thei tek lel hi. Pawlpi min tap dingin minam min "Zomi" zat pen leitung vai leh Pasian vailo kipawlna in a hihlohna zong kitel muh a hih manin zatding hamsa kisa hetlo hi.

Zomi Khawmpi USA 2014 Thu genna


 

The roles of Civil Society in Zomi Nation Building

Zomi Innkuan USA Khawmpi (Tulsa, OK0

07/04/2014

Lungdam kohna:

  • A zahtak huai minam leh gam a ding kipia khia a nasem ZCD thuvanpi Pu Gin Kam Lian leh a zi, Nu Cing tungah minam leh gam a ding kipiak khiatna leh nasepna hangin a masa in pahtawina leh zahtakna thu ka gen hi.
  • USA gambup sungah Zomi Innkuan khawmpi hun sungin "Khuatang hinkhua" (Civil Society) tawh kisai in thu gen theihna ding hun hong gelsak, ZIUSA EC makaite tungah a mau hong deihsakna hangin lungdam ka ko hi.
  • Hih khawmpi a hong pai mimal khat ciat, mipi khempeuh tungah Kei bangin thu gen theihna ding leh i minam sunga kisam thu, sung thei dingin hun nong piak bek uh hilo in, hong ngaihsak ding na hih man un lungdam ka hong ko hi.
  • Hih khawmpi a hong sim theilo a, online tung pan hong en mi khempeuh zong lungdam hong ko nuam ing.


Introduction on Topic:


Leitungbup Zomi Khempeuh Hopihna (Zomite' Mailam)

Leitungbupa kikhen aa a om kong it Zomi khempeuh aw,
I biak Pasian kiang panin daihna le lawhcinna thuphate note tungah a thakin hong tungkim ciat tahen! Nunglam-a kong hawmkhiatsa mah bangin kumsim-in November kha Nipi Nunung pen GZA Lungdamkoh Ni ci-in i ciamtehsa hi-a, tukum-in zong November 25 ni-in na omomna tek uh leh na Pawlpi tektek uah, GZA phawkin Zomibup tunga Pasian' hong bawlsa na lamdangte lungdamkoh kawmin mailam aa Zomibup ading thupha na na ngetna dingun kong zasak phapha hi. 
Tutung-in "Zomite' Mailam Kalsuanzia Ding" cih thulu tawh nial ding hilo, zuih dingin thu pawlkhat kong genbeh nuam hi.
Zomite' MAILAM KALSUANZIA DING
1. Pasian Bulphuhna (God Centredness)
Zomi khempeuh in i omna tektek-ah Pasian nusia lo-in Pasian mah i beel tentan ding hi. I muangngam ding hi. Tua bang ka cih ciangin Zomite pen Khristian Lungdamna Thu (Gospel) hong tunzawh 2010 –in kum (100) cingta hi-a, Zomi a tamzaw pi Khristian i hihi. Khristian-te in i biak Pasian mah i minam kalsuanna-ah bulsak ni. Tua bangmah-in Khristian ahi lo, biakna dangdang abia Zomi khempeuh in zong ei' biak i Pasian tekmah bulphuh venvan-in nungta dih ni. Pasian in ei Zomite hong paai lo ding hi.
2. Minam Khualna (Nationalism)
Zomi khempeuh in koilai koilai-ah omta lehang, i minam khualin i nungta ding hi. A beisa hun-ah hong khenthei, mimal vai, pau-le-haam awsuah, teenna mual-le-guam, i omna Pawlpi (denomination) te aa kipan thu tuamtuamte bulphuh-in i minam ahuampi-in i ngaihsun kha kei hi. Tu-in i thungaihsutna le i kampau i muukpau, i laigelhnate khempeuh-ah hih thu in ka minam a phungvuh ding hiam?, ahih keileh a vulsak zaw ding hiam? cih ngaihsun kawmin piltak le ciimtak-in i minam khual ni. Tua i minam khualna in minamdangte muhdahna, suksiat nopna leh paampaih nopna hikei tahen! Zomi kici lo peuh i gal i sak khak leh, i gal ding hong tam lua mahmah dinga, i pualah kik ding hi. I minam i khual mah bangin Pasian' bawlsa minam dangte zong khualsiam ni!
3. Pilna Bulphuhna (Education Promotion)
Tuhun pen pil hun a hihi. I pianna Zogam le Kawlgam buppi-ah zong pilna mah kibulphuh ta hi. Pilna i bul ngaihsut keileh, midangte' nung-ah i nunung lua kha ding hi. Mi in leitungbup kalsuanzia hunlap-in thuhoih thupha a kikup tanghtangh laitakin Zomite pen internet sung khawng-ah mimal kikoko, kitawngtawng aa i omlai leh, i tualniam semsem ding hi. Tua banga mimal khat a buaipihte' laigelhte tawh buailo-in i hun manphate pia-in zong sim sese lo-in phiat (delete) mai le hang Zomite hun i lapzaw ding hi. Tua bang mimal buaipihpih-te pen a mimal ngiat a, tualniamte hi a,  sim sese loin awlmawh loh ding hizaw hi. I Zo taangthu sunga "Suangtat satngam Penglam' Galkap" i cihte dinmuna a om lailai uh ahih manin thu i ngetsak ding kisam hi. Pasian' thupha sangin tuipi galkhat-ah gampil gamsiam sate' gam a tungsa Zomi khempeuh aw, no' khang aa kipan khangsawnsawn dongin University minthangthang-ah pil tui hong dawn unla, Zosuan tate ni khat ni ciangin Leitungbup makai a suak ding dongin hong hanciam ta un. Ko i gam i lei aa omte in itna le lam-etna tawh thu kong ngetsak ding uh hi. Ko zong pianna Zogam le Kawlgam pan mahin ka hih theih tawpin pilna mah ka na hanciam venvan ding uh hi.
4. Taangpi Vai Ngaihsutna (Social Concern)
A beisa hunin biakna le minam vai, biakna le gamsung thuvai (national politics), leh biakna le sumzon paaizonna cihte a tuam tuakin khenin i kilehngatsak hi. Leitung Pawlpi taangthute ah zong tua bangin a na om hun, om mah hi. Ahi zongin Kum zalom 20 beikuan le kum zalom 21 i lut khit ciangin Khristian Pawlpi le taangpi vai galbang sabangin a kilehngat-in mu nawnlo-in i Pasian upna in hih thute khempeuh a uk ding a huai ding, a lamlak ding hizaw hi. Zomite tuni ciang dong i tualniamna pen a beisa-in Pasian upna le leitung nuntakna i khenluat khak man a hihi.  A picing upna-ah kalsuan-in tua i upna in i nisim nuntakna le i taangpi vaite uksak zaw dih ni!
5. Huaikimna (Inclusivism)
Kum zalom 21 sungin biakna hi-in leitung thu-ah hitaleh, a tang omte a vaalvaal ding leh a zekaikai ding, a tualniamniam dingte hita hi. Biakna-ah zong ei' up bang a um lote puasiahna (exclusivism) kizang thei nawn lo hi. Tua bang mahin sumbawl paaibawlna-ah zong Zomi sumbawl khempeuh  hong kipawl thei uh henla, Union khat hong nei thei-in i naingnganzi tama (politicians) te in zong Zomibup aa dingin hawmkhop theihna (forum) khat hong nei thei le uh bangzah aa deihhuai, bangzah aa i Zomi nam khangto ding!
Leitungbup Zomite' mailam hun ding khualna-in kum 100 cin Pawipi pan GZA kipankhia-a, ahi zongin a kipan tuung ahih manin i lam-et zahin ma telhzo nailo hi. Telhzo tase keileh, GZA bel mangkik, beikik nawn lo ding hi. A nunung penin American President khat ahi ngei Abraham Lincoln' thugen tawh ka thu ka khup nuam hi. Amah pen a kiheeksuk, a kiheektohna a kipan a gamtatna khempeuh le a makaihnate ah uailua leh ziakai lua kisa ahih manin kigensiasia-a, ahi zongin amah in bel "Kei, ka lampai ka ol mahmah hangin, ka nungkik ngei kei hi" (I am a slow walker, but I never walk back) cihsan mai hi.
Pasian in Zomi mimal sim le i minambup tungah thupha guah bangin hong zusak henla, na omna munmun uah a thupha tawh hong tuamden tahen!
Note hong it,

Rev. Dr. S. Pau Khan En
GZA Makaipi
Nov 14, 2012


MARTIN LUTHER KING JR. (1929-1968) LEH ZOMITE

LEITUNG BUP ZOMITE TUNGAH THUZAKSAKNA
Leitung mun tuamtuam aa kikhen Zomi khempeuh aw, i honpa Zeisu' minin itna tawh na khut uh kong len hi. Pasian' kiang panin Thupha leh Daihna note tungah hong tung kimciat tahen!
2010 November kha-a kibawl Kum (100) Cin Pawipi panin Leitungbup Zomi Kipawlna (GZA) kiphut khia-a, Makaipi dingin Pawlpi lutang (6) hong kiseh hi. Zomite pen Pasian' thupha ngah minam hita i hih manin i nuntakna ah Pasian' deihna banga nuntak ding, cih lunggulhna-in a kiphut hi-a, tua bang ahih nadingin ko Biakna makaipi (6) te zong hong kiseh-in ko zong i minamte leh Pasian' hong teel hi, ci-in lungdamna tawh ka saang uh hi. Tua mah bangin 2011, June kha sung Singapore-ah ka kimuh masak pen-un Zomite ading zum le dai, kolbulh khaukhih i tuah leh hang takin tuak ngam hang, ci-in a ki-ap ngiat ka hi uh hi.
Kote'nasep lian pen in mailam-ah Zomite Pasian' thu tawh kalsuan-in i minamte i kihuai theih ding ka tup lian pen uh hi-a, tua bang a pianna dingin zong a hunhun-in lai kong hawm (uh) a, mailam ah zong kong hawm den ding uh hi. Zomite Pasian' thu tawh i kalsuan theihna dingin ko teng sanga muanzawk ding leh Zomi itzaw ding tam lo ding hi. Tua ahih manin, kong laihawmte uh pen nial ding (debate) hi lo-in Zomite' kalsuanna ding aa zuih ding (directives) a hihi. Ka genkhiatte uh ko' ngaihsut tawm hi lo-in Lai Siangtho bulphuh-in i minamte kong gen uh (prophetic voice) hi ci-in na saang ta un. Zomite kong gammanpih kei ding (uh) hi. Na lunglau het kei un. Thu tawh nungta lo-in lungsim picing lo khat leh nih gen daina tawh Zomi namte ka itna (uh) nengkha zong kilok zo lo ding hi. Thu gina lote simna ding leh dawnna ding hun ka nei kei uh hi. Zomite thu tawh nungta dih ni.
MARTIN LUTHER KING JR. (1929-1968) LEH ZOMITE
Kum (44) sung vilvel Pasian' na ka sep sungin etteh dingin (model) Pasian' mizat leh makai minthang li bang oma, tua lakah Baptist Minister Reverend Dr. Martin Luther King, Jr. zong khat a hihi. Paakta lua ka hih manin New York Union Theological Seminary ah Master ka kah sungin ama' thu bulkanna (research) nei-in a gamtatna diak Harlem leh a thongkiatna mun Alabama gamkhen Birmingham khuapi dong-ah ka va kan hi. Amah tawh kisai Research Paper khat zong ka at ngei hi. Zomi Pasian nasemte lakah Martin Luther King Jr. thu a tel theihte lakah khat hi ngeingei dingin ka ki-um hi.
Martin Luther in Pawlpi leh a minampih Mivom (Blacks)-te a makaihna ah a zatpi leh leitungbup ah a pholhkhiat thupi pen in Ngongtat lohna (Nonviolence) a hihi. A taktak-in hih thukip pen ama' phuahtawm hi lo-in Lai Siangtho sung, Russia lai-at siam Leo Tolstoy (1828-1910), leh minam makai minthang Mahatma Gandhi (1869-1948) kiang pana a ngah thubul a hihi. Amah in nongtatna peuhmah nial vinven a, ahi zongin a mivom mite a makaihpih Malcolm X in ahih leh ngongtatte ngongtatna mah tawh thuhkik ding hi, ci hi. Tua ahih manin a totnop uh lam hong kakhia a, Martin Luther King Jr. in bel ngongtat lohna (nonviolence) mah pom vinven hi. A nuntakna piak lawh hi. Tu-in Baptist Pawlpi makaipi leh a minamte makai Martin Luther King Jr. tung panin Zomite in i kipuahphat ding thu pawlkhat a tomin hong gen nuam hi ing.

1. Innkuan sung ngongtatna (Domestic Violence)
Khristian biakna bek hilo, biakna khempeuh in ngongtatna peel uh hi. Zomite i khantoh lahna pen innkuan sung tek panin ngongtatna (violence) i neih hang a hihi. I kipuahphat kul ding hi.
2. Zapi lakah ngongtatna (Social Violence)
I innkuan sung bek hi lo, midangte tawh i kithuahna-ah Zomite a ngongtat nuam i tam hi. I khuak (reason) in i lungtang (emotion) uk zolo ahih manin koi gam koi gam tung taleng, ngongtat i tum hi. Minam dangte'n hai hong sa mahmah ding hi.
3. Lai tungtawna ngongtatna (Media Violence)
A tuungin ZONET leh Zomite kizopnate Zomi it ka hih manin ka sim dena, ahi zongin mimal kikona leh mimal kitotna vive om ahih manin simtak sa nawn lo-in, ka muh ciangin ka simma-in ka phiat (delete) masa hi. Zomite pen i pilna in hong uk zo nai lo mahmah lo ahih manin thu ngaihsun lo-in "Penglam suangtat sat ngam" tampi omlai hi. I khuamuh zawh sawt nai lo ahih manin i tualniam lungsim (uncivilized thinking) in hong uk lai hi. Dahhuai ka sa mahmah hi. A diakdiakin thupha saanga gamdang tung Zomite aw, hong haitat nawn lo-in pil le picin hong tuh unla, thu tawh nuntak hong tum un. Lai hong hai at nawn kei un. Ko, i gam i lei aa omte'n, hong muang mahmah-in Pasian kiangah thupha kong ngetsak tanghtangh uh hi. Hong hai gamtat kha het kei un.
Rev. Dr. Martin Luther King, Jr. kiang pana Zomite in i lak ding thupha lian pen in ngongtat lohna (nonviolence) a hihi. A dang tampi zong om lai ding hi. Pasian in tua ngongtat lohna leh picinna Zomite lakah hong buaksuk henla, picing minam hong hisak tahen!
Mailam-ah zong Zomite tot ding lamkhun a hunhun kong suaksak ding hi.
Pasian in thupha hong piakim tahen!
Itna takpi tawh,
Rev. Dr. Simon Pau Khan En
GZA Makaipi
Oct 29, 2012